De Franse arts die per ongeluk ontdekte dat koper cholera weghield

Parijs, begin jaren 1850. De stad wordt geteisterd door cholera-uitbraken die duizenden levens eisen, een ziekte die artsen op dat moment nog niet begrepen, laat staan konden voorkomen. Te midden van die angst valt een Franse arts genaamd Victor Burq iets op dat niemand anders had opgemerkt, iets zo vreemd dat hij er meer dan vijftien jaar van zijn leven aan zou wijden om het te verklaren.

In het kort

• Tijdens de cholera-uitbraken van 1832, 1849 en 1852 bleven de circa 200 werknemers van een Parijse kopersmelterij nagenoeg allemaal gezond.
• Diezelfde bescherming zag Burq bij 400 tot 500 koperbewerkers verderop in dezelfde straat.
• Tijdens de epidemie van 1854-1855 vond hij geen enkel sterfgeval onder juweliers, goudsmeden en ketellappers.
• Burq bezocht meer dan 400 bedrijven en verzamelde gegevens van ruim 200.000 mensen in vier landen.
• In 1867 presenteerde hij zijn bevindingen aan de Franse Academies.
• Anderhalve eeuw later erkent de Amerikaanse EPA koperlegeringen officieel als antimicrobieel materiaal.

Een vreemde stilte in de sterftecijfers

Burq bestudeerde de ziekenhuisregisters van de cholera-uitbraken van 1832, 1849 en 1852 en stuitte op iets opvallends. In een kopersmelterij in het derde arrondissement van Parijs, een fabriek die er volgens zijn eigen aantekeningen slecht bij lag en waar de hygiëne te wensen overliet, waren de zo'n tweehonderd werkzame mannen tijdens al die uitbraken vrijwel allemaal gespaard gebleven. Hetzelfde patroon zag hij bij de vierhonderd tot vijfhonderd koperbewerkers die verderop in dezelfde straat aan het werk waren. Terwijl de ziekte om hen heen woedde, bleven de mensen die de hele dag met koper in hun handen werkten opvallend gespaard, ondanks de verder allesbehalve gezonde werkomstandigheden.

Tijdens de zware epidemie van 1854 en 1855 ging Burq nog een stap verder. Hij zocht specifiek naar sterfgevallen onder juweliers, goudsmeden en ketellappers in de stad, beroepen waarin mensen dagelijks met koper en koperlegeringen omgingen. Hij vond er niet één.

Een onderzoek van vijftien jaar

Voor Burq was dat geen toeval meer, maar een patroon dat een verklaring verdiende. Hij begon aan wat uiteindelijk een van de meest omvangrijke medische veldonderzoeken van zijn tijd zou worden. Hij bezocht meer dan vierhonderd bedrijven in Parijs, vergeleek de gezondheid van werknemers die wel en niet met koper in aanraking kwamen, en verzamelde uiteindelijk gegevens van meer dan tweehonderdduizend mensen, niet alleen in Frankrijk, maar ook in Engeland, Zweden en Rusland.

Steeds weer zag hij hetzelfde beeld: mensen die beroepsmatig met koper werkten, bleven tijdens cholera-uitbraken opvallend vaak buiten schot. In 1867 was Burq er zeker genoeg van om zijn bevindingen te presenteren aan de Franse Academies, het hoogste wetenschappelijke forum dat Frankrijk op dat moment kende. Zijn conclusie: koper en koperlegeringen op de huid leken mensen te beschermen tegen cholera.

Zijn tijd vooruit

Wat Burq destijds niet kon weten is precies wat laboratoria anderhalve eeuw later wél konden aantonen. Koper blijkt op oppervlakken daadwerkelijk in staat om bacteriën en virussen binnen enkele uren onschadelijk te maken, een eigenschap die tegenwoordig zo goed gedocumenteerd is dat de Amerikaanse EPA koperlegeringen officieel erkent als antimicrobieel materiaal. Hoe dat mechanisme precies werkt, van die EPA-erkenning tot laboratoriumonderzoek aan de Universiteit van Southampton, lees je in ons artikel Kan koper echt bacteriën doden? Het bewijs, van EPA tot Southampton, dat het mechanisme achter Burq's negentiende-eeuwse observaties uitlegt.

Burq trok zijn conclusies met de middelen van zijn tijd: geen microscopen om virussen te zien, geen gecontroleerde laboratoriumproeven zoals we die nu kennen, maar wel scherpe observatie en vasthoudend veldwerk. Historici hebben zijn methodologie sindsdien kritisch onder de loep genomen, zoals dat met wetenschap hoort te gaan. Maar de kern van wat hij zag, bevestigt zich keer op keer in modern onderzoek naar koper en cholera.

Van kopersmelterij naar jouw dagelijks leven

Het verhaal van Burq laat zien hoe vaak grote ontdekkingen beginnen met een simpele waarneming: iemand die merkt dat iets anders gaat dan verwacht en nieuwsgierig genoeg is om door te vragen. Van een Parijse kopersmelterij in 1852 tot de koperen producten die je vandaag in huis kunt halen loopt een rechte lijn van diezelfde fascinatie voor wat dit metaal kan.

Nieuwsgierig naar de eigenschappen die Burq destijds al vermoedde? Ontdek de koperen waterfles van Kopero, of bekijk de volledige collectie koperen producten met diezelfde beschermende eigenschappen.