Voelen insecten elektriciteit? Wat bijen, rupsen en teken laten zien

Al sinds de achttiende eeuw verbinden tuiniers elektriciteit met plantgezondheid, en met wat er in de tuin rondvliegt en -kruipt. Modern onderzoek van de universiteit van Bristol laat zien dat die intuïtie niet uit de lucht kwam vallen: bijen, rupsen en teken nemen elektrische velden daadwerkelijk waar. Dit is wat er inmiddels over bekend is.

In het kort

• Abbé Pierre Bertholon ontwierp al in 1783 een toestel tegen houtborende insecten, gebaseerd op een elektrische ontlading.
• Hommels leren binnen enkele bezoeken het elektrische veld van een bloem herkennen (Science, 2013).
• Rupsen voelen een naderende wesp aankomen aan haar elektrische lading, nog voordat ze haar zien (PNAS, 2024).
• Teken worden over enkele millimeters tot centimeters aangetrokken door statische lading (Current Biology, 2023).
• Een passerende bijenzwerm verhoogt het lokale elektrische veld met gemiddeld zo’n honderd volt per meter (iScience, 2022).

Een idee van 1783: een toestel tegen houtboorders

Abbé Pierre Bertholon, de Franse hoogleraar wiens boek "De l'électricité des végétaux" (1783) al eerder aan bod kwam in onze geschiedenis van elektrocultuur, ontwierp naast zijn bekende mast-antenne ook een tweede toestel: een ontlading uit een Leidse fles, aangesloten op twee ijzerdraden aan weerszijden van een boomstam met houtborende insecten erin. Voor boomgaarden dacht hij aan een heel net van draden, zodat één ontlading meteen meerdere bomen kon bereiken. Bertholon was daarmee, voor zover bekend, de eerste die elektriciteit en insectenbestrijding in de tuin met elkaar verbond.

Wat een bij echt voelt aan een bloem

Wat Bertholon niet kon weten, en wat pas in 2013 werd aangetoond, is dat insecten elektrische velden daadwerkelijk waarnemen. Onderzoekers van de universiteit van Bristol, gepubliceerd in het tijdschrift Science, lieten hommels kunstbloemen zien met en zonder een lichte elektrische lading. De hommels leerden binnen enkele bezoeken het verschil te herkennen. Vervolgonderzoek van dezelfde groep, in PNAS, liet zien hoe dat werkt: de fijne haartjes op het lichaam van een hommel buigen mee met een elektrisch veld, en die beweging wordt door het zenuwstelsel opgepikt, net zoals wij een briesje op onze huid voelen.

Rupsen die een wesp aan voelen komen

Onderzoekers van diezelfde Bristolse groep publiceerden in 2024 in PNAS nog een verrassende vondst: rupsen kunnen een naderende wesp waarnemen aan haar elektrische lading, nog voordat ze haar zien of horen. Fijne, draadvormige haren op het lichaam van de rups reageren op het veld rond de wesp, en de rups reageert met afweergedrag: kronkelen en bijten in de richting van het gevaar. Hetzelfde type haar bleek ook gevoelig voor het zoemende veld van hoogspanningslijnen.

Teken die over centimeters worden aangetrokken

In 2023 beschreef dezelfde onderzoeksgroep, in Current Biology, hoe teken worden aangetrokken door de statische lading van een naderende gastheer. Bij proeven met geladen konijnenvacht sprongen teken al over een afstand van enkele millimeters tot centimeters naar de bron van de lading toe, zonder dat er fysiek contact nodig was. Het is een van de duidelijkste voorbeelden dat kleine geleedpotigen elektrische signalen uit hun omgeving actief gebruiken.

Een zwerm die zijn eigen veld maakt

Insecten voelen niet alleen elektriciteit, ze wekken die zelf ook op. Een onderzoeksteam van de universiteiten van Bristol en Reading mat in 2022, gepubliceerd in iScience, dat een passerende zwerm honingbijen het lokale elektrische veld met gemiddeld zo'n honderd volt per meter kan verhogen: eenzelfde orde van grootte als de lading die je bij naderend onweer in de lucht meet. Bij grote zwermen liep dat zelfs op tot enkele honderden volt per meter.

Van Bertholon tot de moderne moestuin

Deze recente ontdekkingen geven een boeiend nieuw perspectief op een oud thema. Al sinds Bertholon in de achttiende eeuw verbinden tuiniers elektriciteit met plantgezondheid, en de moderne wetenschap laat nu zien dat het insectenrijk om hen heen wel degelijk gevoelig is voor elektrische signalen uit de lucht en de bodem. Het is precies dit soort verbanden die elektrocultuur, van Bertholons Leidse fles tot de koperen antennes van vandaag, zo'n blijvend aantrekkelijk onderwerp maken om zelf mee te experimenteren.

Nieuwsgierig hoe je dat zelf aanpakt? De plaatsingsgids voor elektrocultuurantennes laat zien waar en hoe diep je ze zet, en de volledige geschiedenis van het idee staat in elektrocultuur: een eeuwenoude tuiniertraditie herontdekt. Bekijk de koperen elektrocultuurantennes om zelf te beginnen.